De verminderde sociale mobiliteit leidt tot grote politieke frustraties in de samenleving. Het herstel van die mobiliteit is op dit moment de grootste maatschappelijke uitdaging.
De sociale mobiliteit lijkt er in de hele westerse wereld op achteruit te gaan. Meer en meer hangt de sociaaleconomische status van kinderen weer af van die van hun ouders en wordt de sociale ladder steiler om te beklimmen. Dat is een van de grootste uitdagingen waar we voor staan. Niet alleen voor jongeren die het zonder steuntje in de rug moeten zien te rooien, maar vooral voor nieuwe Belgen die pas hierheen zijn gevlucht om te ontkomen aan haat, geweld en oorlog. Als we de integratie van vluchtelingen in onze maatschappij serieus willen nemen, is sociale mobiliteit uitdaging nummer één.
De heersende elite streeft meestal niet echt naar sociale mobiliteit, eerder naar sociale stabiliteit, het liefst met zichzelf en hun nakomelingen bovenaan in de piramide. Dat soort genetisch egoïsme is nu eenmaal biologisch geprogrammeerd in ons gedrag. Toch hebben sommige democratische maatschappijen begrepen dat sociale mobiliteit ook voordelen biedt, omdat je zo de poel aan talent in de maatschappij beter aanspreekt en daardoor veel meer welvaart kan creëren.
De elite in het democratische Westen begrijpt dat sociale mobiliteit meer welvaart kan creëren en dat ze allicht beter af is met een kleiner deel van meer welvaart dan met het leeuwendeel van minder welvaart. Daarom proberen moderne democratieën de toegang tot beroepen vrijer te maken, hoewel oude gildestructuren ook vandaag in sommige beroepscategorieën overleven. Daarom proberen wij de toegang tot onderwijs te vergroten of zelfs te verplichten, hoewel de druk op de overheidsfinanciën toeneemt. Daarom streven we er in onze wetten naar niet te discrimineren bij de toegang tot de arbeidsmarkt en al zeker niet bij de toegang tot overheidsfuncties, hoewel dat in de praktijk veel moeilijker blijkt te zijn dan op het welwillende papier van de wet. Daarom bepaalt de wet dat bij overlijden een deel van de vergaarde welvaart van de overledene niet toekomt aan diens nazaten maar aan de gemeenschap om zo de gelijkheid van kansen te bevorderen.Amerikaanse burgers worden na dertig jaar met lege handen wakker uit hun droom en zijn ontgoocheld en boos. De frustratie, de polarisatie en het geweld in het Amerikaanse systeem waarvan we nu getuige zijn, vloeien voor een deel daaruit voort.
Maar ondanks al die maatregelen stellen we vast dat de sociale mobiliteit er niet langer op vooruit gaat, maar achteruit boert, en nog wel het meest in het land dat zich het meest beroept op mobiliteit als deel van zijn identiteit: in de Verenigde Staten is de American dream steeds meer slechts een droom. Iets waar je ’s nachts met reële emotie naar verlangt, maar dat elke morgen opnieuw voor de meesten een verre illusie blijkt. De frustratie, de polarisatie en het geweld in het Amerikaanse systeem waarvan we nu getuige zijn, vloeit voor een deel daaruit voort. Amerikaanse burgers worden na dertig jaar met lege handen wakker uit hun droom en zijn ontgoocheld en boos.
Die boosheid kunnen ze ventileren door de politieke klasse te verwijten dat ze jaren luchtkastelen heeft voorgespiegeld, maar niets heeft bereikt. Als reactie kunnen ze zich afkeren van de traditionele politiek en van alles wat hun vreemd is. Die reactie wordt gedreven door het verlangen terug te slaan en is meestal contraproductief omdat ze de sociale mobiliteit zelden duurzaam verhoogt. Dat is gebeurd bij de brexit, en zou kunnen gebeuren in de VS met Donald Trump en bij tal van Europese verkiezingen. Het is een spectaculaire manier van de achtergestelde bevolking om, zonder het goed te beseffen, haar woede te koelen op zichzelf.
Maar ze kan haar boosheid ook ventileren door hervormingen te eisen in het onderwijsbeleid, het belastingbeleid en de gezondheidszorg, en zwaar te investeren in de echte integratie van nieuwe burgers om de sociale mobiliteit opnieuw te verhogen en de polarisatie te verminderen. We willen geen nieuwe getto’s creëren, maar net de samenhang vergroten door het opnieuw eens te worden over het platform van normen, waarden en kansen waarop we allen staan en vanwaar we de maatschappij opnieuw kunnen opbouwen. Dan zal de democratische steun voor hervormingen in het onderwijs, het belastingbeleid en de sociale zekerheid op termijn alleen sterker worden, zowel in de Verenigde Staten als in Europa.
De Amerikaanse droom is voorbij. De Europese droom is voorbij. Tijd voor de lastige werkelijkheid. Daar is een beleid met een duidelijke richting, ondersteund door een krachtig ‘Wir schaffen das’, meer waard dan het goedkope trucje van bangmakerij, vlaggengezwaai en oorlogsretoriek.